UK BİOBANK VERİLERİ DEŞİFRE EDİLDİ: GİZLİ VİRÜS YÜKÜ ÇOK DAHA YÜKSEK

Neandertal soyunun modern tıbba etkilerini incelemek isteyen uluslararası araştırmacılar, Birleşik Krallık'taki devasa sağlık veri tabanı UK Biobank bünyesinde kayıtlı yüz binlerce kişinin genetik profilini mercek altına aldı. Yapılan boylamsal analizlerde, arkaik (eski) gen varyantları ile vücuttaki DNA virüslerinin yoğunluğu arasında doğrudan bir bağ saptandı.

Özellikle kanser ve kronik yorgunluk sendromu gibi hastalıklarla ilişkilendirilen Epstein-Barr virüsü (EBV), İnsan Herpesvirüsü 7 (uçuk virüsü ailesi) ve tork teno virüsleri üzerinde yapılan incelemeler, bünyesinde yoğun Neandertal DNA'sı barındıran kişilerin bu patojenleri vücutlarından temizlemekte çok daha başarısız olduğunu ortaya koydu. Söz konusu beş sinsi virüsün, bağışıklık sistemi güçlü olan bireylerde bile Neandertal alellerinin varlığı sebebiyle çok daha agresif şekilde çoğaldığı belirlendi.

BAĞIŞIKLIK SİSTEMİNİN ANAHTARI OLAN BÖLGEDE 18 RİSKLİ ALAN KEŞFEDİLDİ

Genom haritasını derinlemesine inceleyen uzmanlar, arkaik gen varyantlarının özellikle viral yükü artırdığı 18 kritik bölge saptadı. Bu bölgelerin çok büyük bir kısmının, bağışıklık sisteminin kanserli veya enfekte olmuş hücreleri tanıyıp yok etmesini sağlayan Majör Histokompatibilite Kompleksi (MHC) adı verilen gen grubunun içinde yer alması tıp dünyasında alarm verilmesine neden oldu.

Evrimsel genomik uzmanı ve çalışmanın ortak yazarı Doç. Dr. Michael Dannemann, elde edilen verilerin sarsıcı bir tezat barındırdığını vurguladı. Dannemann, "Neandertal genlerinin daha önce grip gibi akut enfeksiyonlara yol açan RNA virüslerine karşı bizi koruduğu biliniyordu. Ancak yeni sonuçlar, bu genlerin uzun yıllar vücutta pusuda bekleyen kronik DNA virüslerine karşı tamamen etkisiz, hatta zararlı olduğunu gösteriyor" açıklamasında bulundu.

PALEOLİTİK DÖNEMİN SİLAHLARI MODERN ÇAĞIN SAVAŞINDA YETERSİZ KALIYOR

Bilim insanları, bu genetik zafiyetin evrimsel nedenlerini de deşifre etmeyi başardı. On binlerce yıl önce Paleolitik dönem şartlarında yaşayan Neandertallerin bağışıklık sistemleri, o çağın doğasında var olan ani ve hızlı öldüren (akut) enfeksiyonlarla savaşmak üzere optimize edilmişti. O dönem hayatta kalmayı sağlayan bu genetik koruma kalkanı, aradan geçen milenyumlar boyunca evrimleşen ve insan vücudunda sessizce yıllarca saklanabilen modern DNA virüslerine karşı bugün tamamen işlevsiz kalmış durumda.

DOUGLAS VE EKİBİNİN ARAŞTIRMASI NE SÖYLÜYOR?

Söz konusu çalışmaya göre komplo teorilerine inanma eğilimi üç temel psikolojik ihtiyaca dayanıyor:

Epistemik ihtiyaçlar: Dünyayı anlamlandırma ve belirsizliği azaltma isteği

Varoluşsal ihtiyaçlar: Kontrol kaybı ve tehdit algısını yönetme ihtiyacı

Sosyal ihtiyaçlar: Kimlik, aidiyet ve “biz ve onlar” ayrımı oluşturma eğilimi

Araştırma, insanların özellikle karmaşık ve kontrol edilemeyen olaylar karşısında alternatif açıklamalara yönelme eğiliminde olduğunu vurguluyor.

BELİRSİZLİK VE KONTROL DUYGUSU

Douglas ve ekibinin çalışmasına göre, bireyler kendilerini güçsüz veya belirsizlik içinde hissettiklerinde komplo teorilerine daha açık hale geliyor. Çünkü bu tür açıklamalar, rastlantısallık yerine “planlı bir düzen” olduğu hissini vererek psikolojik rahatlama sağlıyor.

SOSYAL KİMLİK VE GRUPLAR

Araştırma ayrıca komplo inançlarının sosyal kimliklerle de bağlantılı olduğunu gösteriyor. İnsanlar, ait oldukları grubu “bilgili” ya da “uyanık” olarak görme eğiliminde olabiliyor. Bu durum, komplo teorilerinin sosyal bağlamda da güçlenmesine neden oluyor.

GELENEKSEL ASTRONOMİ GÖRÜŞÜNE BÜYÜK MEYDAN OKUMA

Bilim insanları bugüne dek atmosferlerin yalnızca devasa kütleli gezegenler, cüce gezegenler veya dev uydular tarafından korunabileceğine inanıyordu. Ancak yaklaşık 500 kilometre çapındaki bu nesne, yerçekimiyle bağlı küresel bir atmosferi muhafaza ederek ezberleri bozdu. Araştırma ekibinin lideri Ko Arimatsu, keşfin şaşırtıcı olduğunu belirterek, "Bu durum, küçük dünyaların doğasına ilişkin bakış açımızı kökten değiştiriyor. Atmosferlerin sadece büyük yapılarla sınırlı olduğu görüşü artık sorgulanıyor," açıklamasında bulundu.

DÜNYA’NIN ATMOSFERİNDEN MİLYONLARCA KAT DAHA İNCE

Yapılan analizler, bu uzak gök cisminin atmosferinin Dünya’nın koruyucu tabakasından 5 ila 10 milyon kat daha ince olduğunu gösteriyor. Hatta bu tabaka, Plüton’un halihazırda seyrek olan atmosferinden bile 50 ile 100 kat daha zayıf bir yapıya sahip. Uzmanlar, bu ince örtünün metan, azot veya karbonmonoksit gazlarından oluşabileceğini tahmin ediyor. Söz konusu gazların varlığı, nesnenin 2024 yılında uzak bir yıldızın önünden geçişi sırasında ışıkta yarattığı kırılma ve kararma ile tespit edildi.

GİZEMLİ KAYNAK: BUZ VOLKANLARI MI, ÇARPIŞMA MI?

Bilim dünyası şimdi bu ince atmosferin nasıl oluştuğu sorusuna yanıt arıyor. İki temel senaryo üzerinde duruluyor: Birincisi, geçmişte yaşanan şiddetli bir kuyruklu yıldız çarpmasının yarattığı geçici gaz bulutu; ikincisi ise nesnenin iç çekirdeğindeki faaliyetler sonucu dışarı sızan gazlar, yani buz volkanları (kriyovolkanizma).

NASA’nın New Horizons misyonundan tanınan ünlü bilim insanı Alan Stern, keşfin bağımsız kaynaklarca doğrulanması gerektiğini vurgularken, sonucun doğruluğu halinde astronomi kitaplarının yeniden yazılabileceğini belirtti. Gelecek yıllarda yapılacak gözlemler, atmosferin kalıcı olup olmadığını belirleyecek. Eğer atmosfer zamanla yok olmazsa, bu durum nesnenin içsel bir gaz kaynağına sahip olduğunu kanıtlayacak.

JAMES WEBB TELESKOBU SON NOKTAYI KOYACAK

Keşfin kesinlik kazanması ve atmosferin kimyasal yapısının tam olarak çözülmesi için gözler NASA’nın devasa gözlemevi James Webb Uzay Teleskobu’na çevrilmiş durumda. Önümüzdeki süreçte yapılacak derin uzay taramaları, Güneş Sistemi’nin karanlık sınırlarında daha kaç tane benzer yapının saklandığını ortaya çıkarabilir.

MARS’TA DAHA ÖNCE HİÇ GÖRÜLMEMİŞ MOLEKÜLLER

Nature Communications dergisinde yayınlanan araştırmaya göre, Curiosity topladığı kaya örneklerini "ıslak kimya" yöntemiyle analiz etti. Yapılan incelemelerde, en az yedi tanesi Mars'ta ilk kez saptanan, karbon içerikli karmaşık organik moleküller tespit edildi. Florida Üniversitesi'nden Dr. Amy Williams, bu moleküllerin Mars’ın yüksek radyasyonuna rağmen 3,5 milyar yıl boyunca bozulmadan kalabilmiş olmasını "şaşırtıcı bir koruma başarısı" olarak nitelendirdi.

DNA VE RNA’NIN ÖNCÜLERİ: AZOT HETEROSİKLLERİ

Keşfin en heyecan verici noktası, "azot heterosiklleri" olarak bilinen yapıların saptanması oldu. Bu yapılar, yeryüzündeki tüm yaşamın genetik bilgi kaynağı olan DNA ve RNA’nın temel bileşenleri arasında yer alıyor. Ayrıca, ünlü Murchison meteoritinde de bulunan benzotiofen bileşiğinin Mars kayalarında görülmesi, Dünya ve Mars'ın geçmişte benzer kozmik yapı taşlarını paylaştığını kanıtlıyor.

"MOUNT SHARP" BÖLGESİ YAŞAMIN İZLERİNİ KORUYOR

2012'den bu yana görev yapan Curiosity, antik göl yataklarından gelen kil tabakalarının bulunduğu Mount Sharp bölgesini hedef alıyordu. Bilim insanları, bu çamurtaşı tabakalarının organik maddeleri hapseden ve milyarlarca yıl saklayabilen bir "kapsül" görevi gördüğünü doğruladı. Bu durum, Mars'ın bir zamanlar soğuk bir çölden ziyade, yaşamın oluşmasına olanak tanıyan ılıman ve sulak bir yer olduğu tezini güçlendiriyor.

SIRADA ÖRNEKLERİN DÜNYA'YA GETİRİLMESİ VAR

Bilim dünyası şu an tek bir soruya odaklanmış durumda: Bu moleküller antik bir yaşamın kalıntısı mı, yoksa jeolojik süreçlerin bir ürünü mü? Uzmanlar, kesin kanıt için bu kaya örneklerinin laboratuvar ortamında incelenmek üzere Dünya'ya getirilmesi gerektiği konusunda birleşiyor. Curiosity'nin açtığı bu yol, Mars'ta yaşam arayışında artık bir "olasılıktan" çok, "zaman meselesine" odaklanıldığını gösteriyor.

DONANMA YUNUSLARINDAN İNSAN HÜCRESİNE UZANAN KEŞİF

C15:0'ın mucizevi etkileri, aslında denizde başlayan bir araştırmanın sonucu olarak ortaya çıktı. Veteriner epidemiyolog Dr. Stephanie Venn-Watson, ABD Donanması'na ait yunuslar üzerinde yaptığı çalışmalarda, bazı yunusların neden daha sağlıklı yaşlandığını inceledi. Yapılan analizlerde, sağlıklı yaşlanan yunusların kanında yüksek oranda C15:0 tespit edildi. Bu bulgu, ilerleyen yıllarda yapılan insan çalışmalarıyla da desteklendi. C15:0'ın sadece hücre zarlarını güçlendirmekle kalmadığı, aynı zamanda hücrelerin dış etkenlere karşı direncini artırarak yaşlanma hızını yavaşlattığı saptandı.

'HÜCRESEL KIRILGANLIK SENDROMU' VE ERKEN YAŞLANMA RİSKİ

Bilim dünyasının 2026 projeksiyonlarında öne çıkan "Hücresel Kırılganlık Sendromu", her üç kişiden birini etkileyen sinsi bir tehdit olarak tanımlanıyor. Dr. Venn-Watson’ın araştırmalarına göre, vücutta yeterli C15:0 bulunmadığında hücre zarları zayıflıyor ve "ferroptoz" adı verilen yeni bir hücre ölümü türü tetikleniyor. Bu süreç; Tip 2 diyabet, kalp hastalıkları, karaciğer yağlanması ve bilişsel gerileme gibi yaşlılığa bağlı kronik rahatsızlıkları doğrudan hızlandırıyor. Uzmanlar, modern beslenme alışkanlıkları nedeniyle tam yağlı süt ürünlerinden uzaklaşılmasının, toplum genelinde ciddi bir C15:0 eksikliğine yol açtığı uyarısında bulunuyor.

İYİ YAĞLAR NEREDEN ALINMALI?

USDA'nın 1977'den bu yana sürdürdüğü "tüm doymuş yağlar kötüdür" anlayışının yıkılmasıyla birlikte, tüketiciler için yeni bir beslenme haritası ortaya çıktı. Uzmanlar, sağlıklı yağ asitlerini almak ve yaşlanma etkilerine direnmek için şu yöntemleri öneriyor:

• Yüksek Kaliteli Süt Ürünleri: Özellikle mera besisi (grass-fed) hayvanlardan elde edilen tam yağlı süt ve peynirler en zengin C15:0 kaynakları arasında yer alıyor.
• Lif Tüketimi: Beslenme düzenine eklenen yüksek lifli gıdalar, bağırsak mikrobiyotasının doğal yoldan daha fazla C15:0 üretmesine yardımcı olabiliyor.
• Doğru Takviye Kullanımı: Gıdalardan yeterli seviyede alınamadığı durumlarda, bilimsel olarak test edilmiş C15:0 takviyeleri hücresel direnci artırmak için bir alternatif sunuyor.

Etkinlik, 11 Nisan Cumartesi günü saat 15.00’te Bezgin Bekir Kültür Merkezi’nde gerçekleştirildi. Programın iki ayda bir cumartesi günleri hem üyelerin hem de halka açık şekilde düzenlendiği, pazar günleri ise dernek üyeleri ve ruh sağlığı çalışanlarına yönelik seminerler yapıldığı belirtildi.
Fatma Yücel, panele katılanlara teşekkür ederek panelist konuşmacı Talat Parman’ı tanıttı. Parman’ın; psikiyatr-psikanalist, İstanbul Psikanaliz Derneği kurucu başkanı ve aynı zamanda formatör analist olduğu belirtildi. Ayrıca Paris Psikanaliz Kurumu ve Uluslararası Psikanaliz Derneği üyesi olduğu ifade edildi. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde tıp eğitimi aldığı ve Paris René Descartes Üniversitesi’nde psikiyatri alanında uzmanlaştığı kaydedildi. Yirmi yıl boyunca İstanbul Üniversitesi Pediatri Enstitüsü Adolesans Bilim Dalında çocuklar, ergenler ve ailelerle çalıştığı, psikiyatri doçenti olduğu aktarıldı. Ergenlik ve psikanaliz üzerine kitaplar yazdığı, J.-B. Pontalis’in yapıtlarını Türkçeye çevirdiği, “Psikanaliz Yazıları” dergisinin yayın yönetmenliğini yaptığı ve şu anda Yapı Kredi Yayınevi tarafından yayımlanan “Psikanaliz Defterleri” dergisinin yayın kurulu üyesi olduğu belirtildi.
Kitapları arasında “Ergenlik ya da Merhaba Hüzün”, “Ergenliğin Tutkusu”, “Psikanalizi Yazmak” ve “Psikanalitik Denemeler” bulunduğu, tüm kitap ve çevirilerinin Yapı Kredi Yayınları’ndan yayımlandığı ifade edildi. Ayrıca Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık YouTube kanalında yayımlanan “Psikanalistlerle Çocuk ve Ergen Söyleşileri” ve “Kültür ve Psikanaliz” programlarında konuşmacı ve moderatör olarak yer aldığı aktarıldı.

Ardından sözü alan Talat Parman, “Erkekliğin Kısa ve Düz(!) Yolu” başlıklı sunumunda erkeklik ve kadınlık kavramlarını psikanalitik çerçevede ele aldı. Konuşmasında, embriyolojik gelişim sürecine değinerek Y kromozomu üzerindeki SRY geninin erkek gelişimindeki tetikleyici rolüne dikkat çekti. Kadınlık gelişimini ise daha çok “varsayılan yol” olarak değerlendiren yaklaşım üzerinden tartıştı.
Parman ayrıca erkeklik, erk/eklik ve erk/eksilik gibi dilsel çağrışımlar üzerinden kavramların psikanalitik ve toplumsal boyutlarını sorguladı.
Yaklaşık iki saat süren etkinlik soru-cevap bölümüyle devam etti. Program, Parman’ın kitap imza etkinliğiyle sona erdi.
Tüm konuşma, soru-cevap ve imza bölümüyle ilgili detaylar Med Gündem YouTube kanalımızda takip edilebilir; paylaşarak daha geniş kitlelere ulaşmasına katkı sunabilirsiniz.

NASA'nın Artemis programı yıllarca süren bir çalışma ve binlerce kişi görev yaptı. Bugüne kadar 93 milyar dolar harcandığı tahmin ediliyor.

Fakat "zaten Ay'a gitmiştik" hissi bazılarıda belirgin bir şekilde görülüyor.

50 yıldan fazla önce Amerika'nın Apollo misyonu, Ay yüzeyine ilk insanları göndererek tarihe geçti.

Ay yüzeyine toplam altı inişin ardından, Ay'ın uzayda yapılacaklar listesinden tamamen çıkarıldığı düşünülüyordu.

Peki ABD neden Ay'a geri dönmek için bu kadar çok zaman, çaba ve para harcıyor?

KIYMETLİ KAYNAKLAR

Ay'ın yüzeyi kuru, tozlu ve oldukça çorak görünebilir ama durum hiç de öyle değil.

Doğal Tarih Müzesi'nden gezegen bilimci Profesör Sara Russell "Ay'da Dünya'da bulunan elementlerin aynısı var" diyor:

"Örneğin, Dünya'da çok az bulunan nadir toprak elementleri var ve Ay'ın bazı bölgelerinde bunların madenciliğini yapabilecek kadar yoğun olduğu yerler bulunabilir."

Ayrıca demir ve titanyum gibi metaller ve süper iletkenlerden tıbbi malzemelere kadar her şeyde kullanılan helyum da var.

Fakat en çekici kaynak da şaşırtıcı bir şekilde su.

Russell, "Bazı minerallerde hapsolmuş su var ve Ay'ın kutuplarında da önemli miktarda su bulunuyor" diyor.

Sürekli gölgede kalan kraterler olduğunu ve buralarda da buz birikebileceğini söylüyor.

Ay'da yaşamak istiyorsanız suya erişim hayati önem taşıyor.

Su, sadece içme suyu sorununu çözmekle kalmıyor, aynı zamanda astronotların nefes alması için hava sağlamak üzere hidrojen ve oksijene ayrıştırılabiliyor.

Hatta uzay araçları için yakıt bile üretebiliyor.

UZAYDA HAKİMİYET YARIŞI

Amerika'nın 1960'lar ve 1970'lerdeki Apollo misyonları, Sovyetler Birliği ile uzayda üstünlük kurma yarışındaki hamlelerdi. Bu seferki rakip ise Çin.

Çin, uzay programında hızlı ilerleme kaydediyor. Ay'a robot ve araçlar indirmeyi başardılar. 2030'a kadar Ay'a insanlı seyahat de yapmayı hedefliyorlar.

Ay'a ilk bayrağı dikmenin hala bir prestiji var. Fakat bu kez bayrağı nereye diktiğiniz gerçekten önemli.

Hem ABD hem de Çin, en bol kaynaklara sahip bölgelere erişmek istiyor. Bu da en iyi iyi alanları güvence altına almak anlamına geliyor.

Birleşmiş Milletler'in 1967 tarihli Uzay Anlaşması, hiçbir ülkenin Ay'a sahip olamayacağını söylüyor.

Fakat Ay'da bulunanlar söz konusu olduğunda durum o kadar da basit değil.

İlk İngiliz astronot Dr. Helen Sharman, "BM anlaşması nedeniyle bir alana sahip olamasanız da kimsenin müdahalesi olmadan o alanlarda faaliyet gösterebilirsiniz" diyor:

"Yani şu anda en önemli şey, kendi toprak parçanızı ele geçirmeye çalışmak. Sahip olamazsınız ama kullanabilirsiniz. Ayrıca oraya varabilirseniz, istediğiniz sürece kalırsınız."

MARS'A GİDEN YOL

NASA gözünü Mars'a da dikmiş halde ve 2030'lu yıllara kadar kızıl gezegene insan göndermek istiyor.

Üstesinden gelinmesi gereken teknolojik engeller düşünüldüğünde çok iddialı bir takvim.

Ancak bir yerden başlamak gerekiyor ve ABD, bu yerin Ay olduğuna karar verdi.

Londra'daki Bilim Müzesi'nde uzay bölümü başkanı Libby Jackson "Ay'a gitmek ve uzun bir süre kalmak, başka bir gezegende nasıl yaşanacağını ve çalışılacağını öğrenmek için çok daha güvenli, çok daha ucuz ve çok daha kolay bir test alanı" diyor.

Bir Ay üssünde NASA, astronotların ihtiyaç duyduğu hava ve suyu sağlamak için gereken teknolojiyi mükemmelleştirebilir.

Ayrıca, insanları aşırı sıcaklıklardan ve tehlikeli uzay radyasyonundan korumak için enerji üretmenin ve yaşam alanları inşa etmenin yollarını bulmaları gerekecek.

Jackson "Bunların hepsi, Mars'ta ilk kez denendiğinde ve sorun çıktığında felaketle sonuçlanabilecek teknolojiler. Ay'da denemek çok daha güvenli ve çok daha kolay" diyor.

ÇÖZÜLMEYİ BEKLEYEN SIRLAR

Bilim insanları, Ay'dan gelecek materyallere erişmek için sabırsızlanıyor.

Apollo astronotlarının getirdiği taşlar, Ay konusundaki bilgilerimizi dönüştürdü.

Profesör Sara Russell "Bize Ay'ın, Mars büyüklüğünde bir cismin Dünya'ya çarpması ve kopan parçaların Ay'ı oluşturması gibi dramatik bir olay sonucu oluştuğunu anlattılar. Bunu Apollo taşları sayesinde biliyoruz" diyor.

Ancak Russell, keşfedilecek daha çok şey olduğunu söylüyor.

Ay bir zamanlar Dünya'nın bir parçası olduğu için, gezegenimizin 4,5 milyar yıllık tarihini kayıt altına alıyor.

Levha tektoniği, rüzgar ve yağmur gibi bu kaydı silen bir unsur olmadığı için Ay mükemmel bir zaman kapsülü olarak da düşünülebilir.

Russell "Ay, Dünya'nın harika bir arşivi" diyor:

"Ay'ın farklı bir bölgesinden yeni bir taş koleksiyonu harika olurdu."

Yeni bir kuşağa ilham vermekApollo misyonlarının siyah beyaz görüntüleri, uzay hayalini gerçeğe dönüştürdü.

Ve o anı izleyenlerden sadece birkaçı astronot olma şansını yakalarken, birçoğu bilim, teknoloji ve mühendislik alanlarında kariyer yaptı.

Artemis misyonlarının canlı ve 4K çözünürlükte yayınlanacak görüntülerinin yeni bir nesle ilham vermesi umuluyor.

Libby Jackson "Teknoloji dünyasında yaşıyoruz. Bilim insanlarına, mühendislere ve matematikçilere ihtiyacımız var ve uzay, insanları bu konulara cezbetmekte muhteşem bir yeteneğe sahip" diyor.

Yeni istihdam alanları ve büyüyen gelişen bir uzay ekonomisi, ABD'nin Artemis'e yatırdığı milyarlarca doların karşılığını verecek.

Misyonlar için geliştirilen ve Dünya'da da kullanım alanı bulan teknolojilerden elde edilecek yan ürünler de aynı şekilde fayda sağlayacak.

Ancak Helen Sharman, Ay'a dönüşün dünyaya çok ihtiyaç duyulan bir moral kazandıracağını söylüyor.

Sharman "Gerçekten bir araya gelirsek, insanlığa faydalı çok şey üretebiliriz" diyor:

"Bu bize insanların neler yapabileceğini gösteriyor."

SPERM HAREKET EDİYOR AMA YÖNÜNÜ BULAMIYOR

Kadın üreme sistemini taklit eden deney ortamında yapılan incelemelerde, sperm hücrelerinin hareket kabiliyetinde belirgin bir değişiklik gözlenmedi. Ancak en kritik fark, spermlerin hedefe ulaşmak için doğru yönü bulmakta zorlanması oldu.

Araştırmaya göre, mikro yerçekimi ortamında spermler adeta “yönünü kaybediyor” ve bu durum döllenme ihtimalini doğrudan etkiliyor.

DÖLLENME ORANI DÜŞÜYOR

Bilim insanları, yerçekiminin spermlerin doğru yönde ilerlemesinde önemli bir rol oynadığını vurguluyor. Mikro yerçekimi altında ise hedefe ulaşabilen sperm sayısının ciddi şekilde azaldığı tespit edildi.

Bu durumun sonucunda döllenme başarısının yaklaşık yüzde 30 oranında düştüğü kaydedildi.

EMBRİYO GELİŞİMİ DE ETKİLENİYOR

Araştırmada dikkat çeken bir diğer bulgu ise embriyo kalitesiyle ilgili oldu. Yumurtaya ulaşabilen spermler başlangıçta daha kaliteli embriyolar oluşturuyor gibi görünse de bu etkinin kısa sürede tersine döndüğü belirtildi.

Uzun süreli mikro yerçekimi maruziyetinin embriyo gelişimini olumsuz etkilediği ifade edildi.

HORMON ETKİSİ KISMEN ÇÖZÜM OLABİLİR

Çalışmada ayrıca progesteron hormonunun, spermlerin yön bulma becerisini kısmen iyileştirebildiği gözlemlendi. Ancak bu etkinin sınırlı olduğu ve sorunun tamamen çözülmesi için yeterli olmadığı vurgulandı.

UZAY KOLONİLERİ İÇİN BÜYÜK SORU İŞARETİ

Elde edilen bulgular, özellikle Ay ve Mars gibi gök cisimlerinde kurulması planlanan insan yerleşimleri açısından kritik bir engel olarak değerlendiriliyor.

Bilim insanları, uzayda sağlıklı ve sürdürülebilir bir üreme sürecinin mümkün olup olmadığını netleştirmek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu belirtiyor.

ÖDÜLDEN ÖNCE GELEN SİNYALLER

Independent Türkçe'nin haberine göre: McGill ve Harvard üniversitelerinden bilim insanları, fareler üzerinde yürütülen deneylerde hipokampustaki sinir hücrelerinin zaman içinde nasıl değiştiğini inceledi. Ödülle ilişkilendirilen görevlerde başlangıçta ödül anında yoğunlaşan nöron etkinliğinin, süreç ilerledikçe ödül öncesine kaydığı gözlemlendi.

HİPOKAMPUS SADECE KAYIT TUTMUYOR

Uzmanlara göre bu değişim, beynin geçmiş deneyimleri kullanarak geleceğe yönelik beklentiler oluşturduğunu gösteriyor. Hipokampusun bu yönüyle yalnızca anıları depolayan bir “bellek deposu” değil, aynı zamanda aktif bir öğrenme ve tahmin merkezi olduğu vurgulanıyor.

HAFIZA HASTALIKLARI İÇİN YENİ İPUÇLARI

Araştırmacılar, hipokampusun bu dinamik işleyişinin, Alzheimer başta olmak üzere hafıza bozukluklarında neden erken dönemde öğrenme ve karar verme sorunları yaşandığını anlamada önemli bir anahtar sunabileceğini belirtiyor. Bulgular, hafıza merkezine ilişkin bilimsel yaklaşımın yeniden değerlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor.

PAVLOV’UN BULGULARINI AŞAN YENİ KANITLAR

Bulguları hakemli dergi Nature'da yayımlanan çalışmada, bir görevi öğrenen ve ödül alan farelerin nöron aktivitesi izlendi.

Bilim insanları farelerin nöron aktivitesinin önceleri ödül verildiği sırada zirveye ulaştığını gözlemledi. Ancak daha sonra bu zirve gittikçe erken bir zamana kaydı ve nihayetinde, fare henüz ödülü almadan görülmeye başladı.

Bulgular, hipokampusun anıları depolamakla kalmadığını, aynı zamanda sonuçları aktif olarak tahmin ettiğini gösteriyor.

Makalenin kıdemli yazarı Mark Brandon bu durumun "şaşırtıcı" olduğunu ifade ediyor.

Daha önce Ivan Pavlov'un deneylerinde, beynin ödülleri öğrenme becerisi olduğu ve hayvanların, zil gibi bir ipucunu yiyecekle ilişkilendirebildiği saptanmıştı.

Ancak yeni çalışma, Pavlov'un deneylerindeki basit ipucu-ödül ilişkisinin ötesine geçiyor ve hipokampusun, hafıza ve bağlamı kullanarak sonuçları tahmin ettiğini ortaya koyuyor.

DOĞU AFRİKA RİFT SİSTEMİ GENİŞLİYOR

Son araştırmalara göre ayrılma, Doğu Afrika Rift Sistemi (EAR) boyunca gerçekleşiyor. Bu bölgede Afrika’nın doğu kısmını oluşturan Somali levhası, kıtanın geri kalanını kapsayan Nubiya levhasından yavaş yavaş uzaklaşıyor. Bilim insanları, bu hareketin yılda yalnızca birkaç milimetreyle sınırlı olduğunu, ancak uzun vadede kıtasal bir kopuşa yol açacağını ifade ediyor.

ÜÇ LEVHANIN KESİŞTİĞİ NADİR BÖLGE

Nubiya ve Somali levhaları, kuzeyde Arap levhasından da ayrılıyor. Bu durum, Etiyopya’daki Afar bölgesinde “üçlü eklem” olarak adlandırılan Y şeklinde bir yarılma sistemi oluşturuyor. Afar, Dünya üzerinde üç farklı tektonik riftin Etiyopya, Kızıldeniz ve Aden Körfezi riftleri aynı noktada buluştuğu ender alanlardan biri olarak biliniyor.

25 MİLYON YILLIK BİR SÜREÇ

Yaklaşık 25 milyon yıl önce Miyosen döneminde oluşmaya başlayan Doğu Afrika Rift Sistemi, bugün Kızıldeniz’den Mozambik’e kadar yaklaşık 3.500 kilometre boyunca uzanıyor. Riftin doğu kolu Etiyopya ve Kenya’dan geçerken, batı kolu Uganda’dan Malavi’ye doğru yay çizerek ilerliyor.

Bilim insanlarına göre Afar bölgesinde yer kabuğu zaten oldukça incelmiş durumda. Bölgenin bazı kesimleri deniz seviyesinin altında bulunuyor ve riftin iki kolu halihazırda Kızıldeniz ile Aden Körfezi sularıyla temas halinde.

YENİ BİR OKYANUS NASIL OLUŞACAK?

Uzmanlara göre, rift vadisini birbirine bağlayan kara parçası yeterince alçaldığında deniz suları iç bölgelere dolacak. Bu da Somali levhası ile Nubiya levhası arasında yeni bir okyanus havzasının oluşmasını sağlayacak.

ABD’deki Virginia Tech’ten jeofizikçi D. Sarah Stamps, ayrılmanın en hızlı kuzeyde gerçekleştiğini belirterek, yeni okyanus oluşumunun ilk işaretlerinin de bu bölgede görüleceğini ifade ediyor.

YAVAŞ AMA ETKİLERİ BUGÜNDEN HİSSEDİLEBİLİR

Levhaların yılda ortalama yaklaşık 7 milimetre hızla birbirinden uzaklaştığı belirtiliyor. Bu hız, yeni bir okyanusun oluşması için milyonlarca yıl gerektiği anlamına geliyor. Ancak bilim insanları, bu yavaş sürecin bile günümüzde deprem ve volkanik faaliyet risklerini artırabildiğine dikkat çekiyor.

Ukrayna ve Gazze’de yaşananların da ışığında otonom silah sistemleri konusunda gelecekte bizin neler beklediğini Stockholm merkezli Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’nün (SIPRI) Yapay Zekâ Programları Direktörü Dr. Vincent Boulanin’e sordum. Boulanin’e göre bir otonom silah sistemleri yarışı değil belki ama yapay zekanın yeteneklerini silah sistemlerini de kapsayacak şekilde geliştirme konusunda bir yarış var. Otonom silah sistemleri insan müdahalesi olmaksızın bir “hedef profilini” seçip saldırı gerçekleştirebilen silahlar olarak tanımlanıyor genel olarak. Sisteme “belirli bir bölgedeki belirli özelliklere sahip tankları hedef al” talimatı veriliyor. Hangi lokasyonların ve hangi hedef tiplerinin seçileceğine öncesinde insanlar karar veriyor; ancak saldırının kendisi otonom olarak gerçekleşiyor.

RİSK KATLANIYOR

Otonom silahların uzun süredir tank, gemi gibi net biçimde tanımlanabilen askeri hedeflere karşı kullanıldığını kaydeden Boulanin’e göre asıl kritik mesele hedefin insan olması durumunda başlıyor:

“Bir insanın meşru askeri hedef mi yoksa sivil mi olduğunun ayırt edilmesi son derece karmaşık. Bu, çok daha gelişmiş ve hataya yer bırakmayan bir teknoloji gerektiriyor.”

KARAR ALGORİTMANIN MI?

“Kimin yaşayacağına algoritmalar mı karar verecek?” sorusuna Boulanin: “Algoritmalar karar vermez; belirlenen parametrelere göre hareket eder. Otonom silahlar, hedef kütüphanesinden seçim yapar” yanıtını veriyor. Ancak bu ayrım, etik kaygıları ortadan kaldırmıyor. Otonom silahlar konusundaki uluslararası tartışmalar BM Cenevre platformunda devam ediyor. Ancak Ukrayna ve Gazze’de drone’lar gibi yapay zekaya dayalı sistemlerin kullanıldığı savaşlar, bu tartışmaları daha da acil hale getirmiş durumda. Boulanin’e göre sorun şu: “Devletler savaş halindeyken, bu teknolojilerin kullanımına dair etik ve hukuki normlar üzerinde uzlaşmak çok daha zor. Barış dönemlerinde düzenleme yapılması bu yüzden hayati.”

‘VAHŞİ BATI’ DEĞİL

Boulanin, hukuki anlamda tamamen bir “Vahşi Batı” durumundan söz edilemeyeceğini söylüyor. Uluslararası hukuk, otonom silahların kullanımına zaten bazı kısıtlamalar getiriyor. Ancak çatışmalara taraf devletlerin bu konudaki tartışmaları yapıcı bir şekilde sürdürmeyi isteyip istemedikleri bir soru işareti. Büyük güçler bağlayıcı düzenlemelere karşı temkinli.

YIL SONU KRİTİK EŞİK

BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’in çağrısıyla, otonom silahlar konusunda yıl sonuna kadar bir hukuki çerçeve oluşturulması hedefleniyor. Boulanin, asıl sorunun “düzenleme olacak mı?” değil, “nasıl bir düzenleme olacak?” olduğunu söylüyor.

Bağlayıcı mı olacak? Yaptırım içerecek mi? Hangi teknolojileri sınırlayacak? Yanıtlar büyük ölçüde jeopolitik iklime bağlı.

İKİ BÜYÜK TREND

Boulanin, geleceğin savaşlarına dair iki net eğilime işaret ediyor: Birincisi, Ukrayna savaşının da gösterdiği gibi düşük maliyetli ve kaybedilmesi göze alınabilen drone’ların, yüksek maliyetli savaş uçaklarının yerini alması beklenebilir. İkincisi ise, yapay zekâdaki hızlı ilerleme, özellikle de büyük dil modellerinin askeri alanda veri işleme ve sistem tasarımı açısından sunduğu yeni imkânlar.

KIRMIZI ÇİZGİ

Boulanin’e göre nükleer silahların kullanımı söz konusu olduğunda uluslararası alanda nadir görülen bir uzlaşı mevcut: Nükleer silahların kullanım kararının otonom sistemlere bırakılmaması. “ABD ve Çin bile, nükleer silahların fırlatılması kararının insanlarda kalması gerektiği konusunda mutabakata varmıştı” diyen Boulanin makine öğrenmesine dayalı sistemlerin nükleer mimariye entegrasyonunun son derece riskli olduğunu söylüyor. Çünkü bu sistemlerin nasıl başarısız olabileceğini öngörmek çok zor. Bu sistemlerin üretiminin ve edinilmesinin görece kolay olması ise bir başka sorun. Devletlerin yanı sıra devlet dışı aktörler de bu silahlara erişebilir çünkü.

Mars ile Jüpiter arasındaki Ana Asteroid Kuşağı’nda tespit edilen “2025 MN45” adlı dev göktaşı, bilim insanlarını şaşkına çeviren bir hızla dönüyor. Yaklaşık 710 metre çapındaki asteroidin, kendi ekseni etrafındaki bir turunu yalnızca 1,88 dakikada tamamladığı belirlendi.

Bu olağanüstü hız, göktaşlarının yapısına dair bilinen fizik kurallarını sorgulatıyor. Astronomlar uzun süredir büyük asteroidlerin çoğunun, kütleçekimiyle bir arada tutulan gevşek kaya ve tozdan oluşan “moloz yığınları” olduğunu kabul ediyordu. Mevcut teorilere göre, 150 metreden büyük bir asteroidin 2,2 saatten daha hızlı dönmesi, merkezkaç kuvvetinin kütleçekimini aşarak cismin parçalanmasına yol açmalıydı. Ancak 2025 MN45, bu sınırları açıkça ihlal ediyor.

Araştırmayı yürüten Sarah Greenstreet ve ekibi, yalnızca bu rekor kıran göktaşını değil, aynı zamanda benzer şekilde “imkânsız” hızlarda dönen 18 farklı asteroidi daha tespit etti. Bu bulgular, bazı asteroidlerin sanılandan çok daha sert, yoğun ve dayanıklı bir yapıya sahip olduğunu ortaya koydu.

Bilim insanlarına göre bu dayanıklılık, söz konusu göktaşlarının Güneş Sistemi’nin oluşum sürecindeki yoğun çarpışmalar ve kaotik ortamdan sağ çıkmış, antik ve bütüncül kaya blokları olabileceğine işaret ediyor.

Uzmanlar, Rubin Gözlemevi’nden elde edilen bu verilerin, yalnızca asteroidlerin yapısını değil, aynı zamanda Güneş Sistemi’nin şiddet dolu geçmişini anlamak açısından da büyük önem taşıdığını vurguluyor. Keşif, uzayın derinliklerinde hâlâ bilinmeyen pek çok gizemli ve sıra dışı gökcisminin bulunduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor.

Antarktika’nın en yüksek sıradağları olarak bilinen Ellsworth Dağları, 400 kilometre boyunca uzanıyor. Tartışmalara konu olan dağ, 1910-1913 yılları arasındaki Britanya Antarktik Seferi sırasında keşfedildi. Dönemin araştırmacıları, bulgunun niteliğini gizlemek amacıyla zirveye “The Pyramid” (Piramit) adını verdi.

Aradan geçen yüzyılda, Google Earth üzerinden çok tıklanan 79°58’39.25”S 81°57’32.21”W koordinatları komplo teorisyenlerinin ilgisini çekmeye devam etti. Ancak uzmanlar söz konusu yapının jeolojik olarak son derece doğal olduğunu belirtiyor.

Almanya Potsdam’daki Alman Jeobilimler Araştırma Merkezinden jeolog Dr. Mitch Darcy, IFL Science’a yaptığı açıklamada şu değerlendirmeyi yaptı:

Piramit şeklindeki yapılar Ellsworth Dağları’nda bulunuyor. Bu bölge yüzlerce kilometre uzunluğunda, bu nedenle buz tabakasının üzerinde pek çok kayalık zirve görmek şaşırtıcı değil. Bu zirvelerin tamamen kayaçlardan oluştuğu açık. Bu tepenin piramide benzeyen bir şekle sahip olması tamamen tesadüf.

Darcy, bu tür oluşumların teknik olarak nunatak olarak adlandırıldığını, yani buz tabakası veya buzulun içinden yükselen doğal kaya çıkıntıları olduğunu vurguladı:

Şekli piramidi andırıyor olabilir, ancak bu durum onu insan yapımı bir yapı hâline getirmez.

Uzmanlara göre son günlerde gündeme gelen “yeni keşif” de benzer biçimde buz yüzeyinin üzerinde yükselen bir dağdan ibaret.

KOMPLO TEORİLERİ BİTMİYOR

Antarktika son dönemde farklı iddialarla da anılıyor. Komplo teorisyeni Eric Hecker, bu yıl yaptığı açıklamada Amundsen–Scott Güney Kutbu İstasyonu’nun “uzaylılara hava trafik kontrol merkezi” olarak kullanıldığını öne sürmüştü. Hecker, 2010 yılında ABD’li savunma şirketi Raytheon tarafından araştırma istasyonunda görevlendirildiğini iddia ederek merkezde “görünenden çok daha fazlası” bulunduğunu savunmuştu.

Bilim camiası ise bu iddiaların hiçbirinin somut kanıt taşımadığını vurgulayarak Antarktika’daki jeolojik yapıların tamamen doğal süreçlerin ürünü olduğunun altını çiziyor.

Araştırmacılar, 15 bin oyun turunu kapsayan deneylerde, katılımcıların beyin aktivitelerini eş zamanlı olarak kaydetti. Çalışmada 'çift taraflı beyin taraması' (Hyperscanning) adı verilen bir teknik kullanıldı; bu yöntem, iki kişinin beyin aktivitelerinin aynı anda izlenmesini sağlıyor.

ÇARPICI SONUÇLAR!

Katılımcıların yarısından fazlası 'taş' seçeneğini tekrar tekrar tercih etti. Diğerleri 'kağıt' veya 'makas'ı seçse de tam anlamıyla rastgele davranmak neredeyse imkânsız çıktı.

Oyuncular çoğunlukla aynı seçeneği art arda yapmaktan kaçındı; yani farkında olmadan 'öngörülebilir' bir model izlediler.

KAYBEDENLERİN ANALİZİ

Araştırma ekibinden Dr. Denise Morel, en şaşırtıcı bulgunun, oyuncuların karar vermeden önceki beyin sinyallerinden seçimlerinin tahmin edilebilmesi olduğunu belirtti.

Kaybedenlerin beyin aktivitelerinde, bir önceki raundun izleri net şekilde görüldü. Buna karşılık kazananların beyinleri, geçmişten tamamen kopuktu.

Morel’e göre:

İnsanlar tahmin edilemez olmaya çalıştıklarında bile başarısız olurlar, çünkü beyin geçmiş deneyimlere dayanarak karar vermeye programlanmıştır; basit oyunlarda bile.

OYUNDAN ÇIKAN 'HAYAT DERSİ'

Bilim insanlarına göre bu sonuçlar, sadece bir oyun için geçerli değil. Aynı mekanizma, iş görüşmeleri ve ticari kararlar gibi gündelik yaşamın rekabetçi olaylarında; hatta uluslararası siyaset söz konusu olduğunda bile devreye giriyor:

İnsan, her durumda, geçmiş tecrübelerine güvenme eğiliminde. Bu da onu daha öngörülebilir hale getiriyor.

"BEYİN, BİLGİSAYAR DEĞİLDİR..."

Çalışmaya katılan profesör Tijl Grootswagers, bulguları şöyle özetledi:

Beynimiz bir bilgisayar gibi çalışmıyor; geçmişi kolayca silemez. Bu özellik bizi iş birliğinde güçlü, rekabette ise zayıf kılıyor.

Sonuç olarak araştırmacılar, ister taş–kağıt–makas oyunu, ister gerçek hayattaki hızlı karar anları olsun, başarı için tek bir bilimsel ipucu veriyor:

Fazla analiz etme, geçmişi unut; mümkün olduğunca rastgele ol.Geçen raundu unutan zihin, bir sonrakini kazanır.

YENİ BİR GEZEGEN HİPOTEZİ: “Y” GÜNEŞ SİSTEMİ’NİN DENGESİNİ BOZUYOR OLABİLİR

Princeton Üniversitesi’nden astrofizikçi Amir Siraj liderliğindeki ekip, Güneş Sistemi’nin en dış bölgesinde yer alan Kuiper Kuşağı’ndaki buzlu cisimlerin yörüngelerini inceleyerek beklenmedik bir sonuçla karşılaştı. Siraj ve arkadaşlarının yaptığı hesaplamalara göre, bu cisimlerin yörüngeleri Güneş Sistemi’nin genel düzleminden yaklaşık 15 derece eğilmiş durumda. Bilim insanları, bu eğimin yalnızca başka bir büyük gök cisminin yerçekimi etkisiyle açıklanabileceğini düşünüyor.

“Bu bir gezegen keşfi değil, ama açıkça çözülmesi gereken bir bulmaca” diyen Siraj, söz konusu cismin Merkür’den büyük, Dünya’dan küçük bir gezegen olabileceğini belirtiyor. Güneş’ten 100 ila 200 astronomik birim uzaklıkta bulunabileceği tahmin edilen Gezegen Y’nin, Kuiper Kuşağı’ndaki onlarca cismin yörüngesini aynı anda etkilemesi olasılık dahilinde. Araştırmanın sonuçları, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters dergisinde yayımlandı.

GEZEGEN DOKUZ TARTIŞMASINDAN GEZEGEN Y GERÇEĞİNE

Güneş Sistemi’nde gizli bir gezegen arayışı, aslında 19. yüzyılın ortalarına dayanıyor. Neptün’ün 1846’daki keşfinden sonra gökbilimciler, onun da ötesinde bir gezegen olması gerektiğini düşündü ve “Gezegen X” arayışına başladı. 1930’da Plüton keşfedildiğinde, bir süre bu hipotezin karşılığı olarak görüldü; ancak daha sonra kütlesinin yetersiz olduğu anlaşıldı.

2000’li yıllarda Caltech’ten Mike Brown ve Konstantin Batygin tarafından gündeme getirilen “Gezegen Dokuz” teorisi, tartışmayı yeniden alevlendirdi. Brown ve Batygin, Dünya’nın beş ila on katı büyüklüğünde bir gezegenin Güneş’ten 550 kat uzakta dolandığını öne sürmüştü. Siraj’ın ekibi ise mevcut verilerin bu modeli desteklemediğini, Kuiper Kuşağı’ndaki eğimin farklı bir gök cisminin etkisiyle açıklanabileceğini savunuyor.

TELESKOPLAR HEDEFTE: GÖZLER VERA RUBİN GÖZLEMEVİ’NDE

Gezegen Y henüz doğrudan gözlemlenmedi, ancak önümüzdeki birkaç yıl içinde bu durum değişebilir. Şili’deki Vera C. Rubin Gözlemevi, 2025’ten itibaren gökyüzünü her üç günde bir tarayarak Güneş Sistemi’nin sınır bölgelerini detaylı biçimde inceleyecek. Dünyanın en büyük dijital kamerasına sahip teleskop, binlerce yeni Kuiper Kuşağı cismi keşfederek bu gizemin çözülmesinde kritik rol oynayacak.

AGI, kısaca var olan bütün bilgileri profesör/ uzman seviyesinde bilen yapay zekâ demek. Yani fiziği en üst seviyede, eczacılığı en üst seviyede, ekonomiyi, Japoncayı, bilgisayar programlamayı, mimarlığı vb. en üst derecede bilen insan kadar iyi bilen yapay zekâ. Önümüzdeki birkaç sene içinde (çoğuna göre 1-2 yıl içinde) bu seviyeye ulaşacağımız öngörülüyor.

ASI ise var olan bilgilerle yetinmeyen, yeni bilgi keşfedebilen, bir anlamda mucit yapay zekâ.

SIRA NÜKLEERDE

Bunu bir düşenelim... Yeni bir Einstein’ımız olsun: Dijital Einstein. Bu yeni dijital Einstein’ımız sadece fizik ve matematik gibi alanlarda değil, hukuk, kimya, biyoloji, silahlar, ekonomi, felsefe vb. bütün alanlarda bilinebilecek her şeyi bilsin, üstüne bir de icatlar yapabilsin.

Daha ilginci, bir tuşa basınca bu Einstein’dan 1000 kopya daha çıksın ve her birine farklı görevler verebilelim. Gerçek Einstein’ın biyolojik sınırları vardı, yemek yemesi, uyuması gerekiyordu. Dijital Einstein’ın böyle dertleri olmadığı için elektriğini verdiğimiz sürece istersek aynı anda 1 milyon tanesini de çalıştırabiliriz.

Yani kısacası, şu an idrak etmekte zorlandığımız değişik bir dünya bizi bekliyor. Ve o dünyadaki en büyük kısıtlardan biri enerji olacağı için (dijital Einstein’ların en büyük ihtiyaçlarından biri bu), Google, Microsoft, Amazon, Oracle gibi teknoloji şirketleri nükleer enerji santralları kuruyor.

Yanlış duymadınız, artık ülkelerin değil, teknoloji şirketlerinin nükleer enerjiyle çalışmaya başlayacağı bir döneme giriyoruz.

Peki ne zaman gelecek bu ASI? 100 yıl sonra gelecek bir teknoloji için bugünden kafa yormamıza gerek var mı?

BAŞDÖNDÜRÜCÜ...

Tahminlere göre ASI seviyesindeki bir yapay zekâya önümüzdeki 10 yıl içinde ulaşacağız. Biraz daha bonkör davranıp 2030’larda bir yerlerde diyelim. Ama görünüşe göre 2040’larda uyandığımız her sabah yeni bir keşifle karşılaşacağız.

ASI’a ilk ulaşan şirket ve ülke büyük ihtimalle dünyanın en güçlü şirketi ve ülkesi olacak. Bu güce ulaşan ilk ülke, dilediği her şeyi keşfedebilecek (veya başka bir ülkenin bir şey keşfetmesini engelleyebilecek) bir güce kavuşacak.

Bu nedenle OpenAI yaklaşık 500 milyar dolar yatırım yapacakları bir veri merkezi kurmaya başladı (StarGate). Meta (Facebook ve Instagram’ın sahibi olan şirket) veri merkezlerine 2028’e kadar 600 milyar dolar yatırmayı planlıyor. Nükleer santral kuran teknoloji şirketlerinden bahsetmiştik.

ABD, Çin’e ileri model çiplerin satışlarına geniş kısıtlamalar getirdi (ki böylece Çin yapay zekâ yarışında geride kalsın). Çin ise inanılmaz bir atakla DeepSeek gibi zeki modeller üretmeye başladı. Yani baş döndürücü bir rekabetin olduğu bir dönemden geçiyoruz ve enteresan bir geleceğe doğru son sürat ilerliyoruz.

Devletten ve sermayeden bağımsız, sponsor kabul etmeyen Türkiye’nin tek bilim kongresi olan Karaburun Bilim Kongresi, İzmir Büyükşehir Belediyesi, Karaburun Belediyesi, sendikalar ve meslek örgütlerinin desteğiyle hayata geçiyor.

Kongrede savaşın yıkıcı etkilerinden barışın mümkün yollarına, kapitalizmin savaşla ilişkilerinden halkların ortak yaşamına kadar birçok konu tartışılacak.

👉 Program ve detaylı bilgi için: www.kongrekaraburun.org

Festival; belgesel gösterimleri, atölyeler, gökyüzü gözlemleri ve müzik etkinlikleriyle kültürel bir şenlik atmosferi de sunacak. Çocuklara yönelik programlar ise bilimin yeni kuşaklarla buluşmasını sağlayacak.

NASA’DAN KONUKLAR GELECEK

Hypatia Bilim Festivali açılış oturumu “Türkiye’de ve Dünyada Bilim İletişimi: Toplum için Bilim ve Bilim İletişimi” başlığıyla gerçekleşecek.

Moderasyonunu Hypatia Bilim Platformu kurucusu Nurcan Seven’in yürüteceği panelde Prof. Dr. Çiler Dursun, Dr. Ömer Kamacı, Bilim ve Gelecek Dergisi Genel Yayın Yönetmeni Ender Helvacıoğlu ve Şule Yücebıyık konuşmacı olacak.

Türk Tabipler Birliği’nden SistersLab’a, İzmir Barosu’ndan Seferi Keçi’ye, Kozmik Anafor’dan Bebar Bilim’e, Teknolojik Anneler’den, Astrapera’ya, Toplumsal Afet Platformu’ndan Cancer Disinfo’ya, EkoFilm Platformu’ndan Q Turkey’e, Evrensel Bilim Kurgu ve Fantastik Film Festivali’nden Bilim Virüs’üne, BİLSAF (Bilim Sanat Felsefe Akademisi)’tan Uzay Çağında Yolculuk’a birbirinden kıymetli kurumların destek verdiği festivalde elliyi aşkın atölye ve etkinlik olacak. Festival’de farklı bilim merkezleri katılımcı ve atölye düzenleyici olarak yer alacak.

dokuz8HABER Genel Yayın Yönetmeni Gökhan Biçici, Prof. Dr. Erkan Saka, Dr. Suncem Koçer, Prof. Dr. Çiler Dursun, bilim habercisi Çağla Üren, İklim aktivisti Av.Gülşah Deniz Atalar, Dr. İren Dicle Aytaç, Dr. Ömer Kamacı, NASA’dan festival için Türkiye’ye gelen Dr. Ayşegül Tümer, Prof. Dr. Ali Osman Karababa, Dr. Semih Kareen ve daha onlarca uzman isim konuşmacı ve uygulayıcı olarak yer alacaklar.

BİLİM KÜLTÜR VE SANATLA BULUŞUYOR

Festivalde bilimin kültür ve sanatla buluştuğu pek çok etkinlik de yer alacak. Türkiye’de bilimkurgu sineması özel oturumuyla birlikte “Bir Zamanlar Gelecek: 2121” filmi gösterilecek. Katılımcılar “Eko Eko Eko” belgeselini yönetmeniyle birlikte izleme şansı bulacak. “Öz: Kuantumun Öyküsü” adlı belgeselinin galası yine yönetmenleriyle birlikte gerçekleştirilecek.

Festival Komitesi Başkanı Nurcan Seven, “Bu buluşma, bilimi toplumun ortak dili haline getirmek için önemli bir fırsat” derken, Baha Okar da ekoloji ve iklim krizine dair oturumların festivalin toplumsal yönünü güçlendirdiğini vurguladı.

Festival 3 Eylül’de Seferihisar Akarca Teos Ormancı Tatil Köyü’nde başlayacak.

Ayrıntılı bilgi ve kayıt için: www.hypatiabilimfestivali.com

Festival programı: https://www.hypatiabilimfestival.com/program

Queensland Üniversitesi’nden paleontolog Gregory Webb, iki yıl süren incelemeler sonucunda incinin bilimsel değerini doğruladıklarını belirterek, “Bu, inanılmaz derecede nadir ve paha biçilmez bir bulgu” dedi.

BUGÜNE NASIL ULAŞTI?

Fosil, Richmond’daki Kronosaurus Korner Müzesi’nin paleontolojik kazı alanında bir turist tarafından keşfedilen Inoceramus istiridyesine ait kabuk parçasında bulundu. Yaklaşık 100 milyon yıl önce Eromanga Denizi’nin 40 metre derinliklerinde yaşayan bu dev istiridyeler 50 cm’ye kadar büyüyebiliyordu. Uzmanlar, incinin kalsit mineralinden oluşan kabuk içinde bozulmadan günümüze ulaştığını belirtiyor. Modern incilerin aragonit yapısına kıyasla kalsitin daha dayanıklı olması, bulgunun korunmasını sağladı.

İNCİ TURİZMİ CANLANDIRDI

Richmond, Eromanga Denizi’nin fosil açısından zengin bir bölgesi olarak biliniyor ve Kronosaurus ile Ichthyosaurus gibi tarih öncesi deniz canlılarının fosillerine ev sahipliği yapıyor. Müze kurucusu Rob Ivers, incinin turizmi canlandırdığını ifade ederek, “Bu bulgu, Richmond’u fosil avcıları için daha çekici kılıyor” dedi.

Fosil inci, şu anda Kronosaurus Korner Müzesi’nde sergileniyor.

T7-ORACLE: EVRİMİN HIZLANDIRILMIŞ HALİ

Scripps Araştırma Enstitüsü Kimya Bölümü ve Skaggs Kimyasal Biyoloji Enstitüsü’nden bilim insanları, E. coli bakterilerinde genetik mutasyonları 100 bin kat hızlandırabilen yapay bir DNA çoğaltma sistemi geliştirdi. Bu sistem, bakterinin ana genomunu etkilemeden yalnızca küçük, dairesel DNA parçaları olan plazmitleri hedef alıyor. Böylece bakteriler, çok kısa sürede istenilen özelliklere sahip proteinler üretebiliyor.

DENEY SONUÇLARI: HAFTALAR YERİNE GÜNLER

Araştırma ekibi, antibiyotik direnci sağlayan bir proteini hedef alarak sistemi test etti. E. coli hücreleri giderek artan dozlarda antibiyotiğe maruz bırakıldı ve sadece bir hafta içinde başlangıç dozunun 5.000 katına dayanabilen bir protein evrimleşti. Bu hız, geleneksel yöntemlerle karşılaştırıldığında devasa bir sıçrama anlamına geliyor.

TIPTA VE BİYOTEKNOLOJİDE YENİ UFUKLAR

T7-ORACLE sisteminin en büyük potansiyeli, tıbbi proteinlerin geliştirilmesinde yatıyor. Kanser tedavisinde kullanılan hedef proteinler, enzimler ve nörodejeneratif hastalık tedavilerine yönelik biyolojik çözümler, bu teknoloji sayesinde günler içinde geliştirilebilecek.