Yazar Hatice Özhan'ın bugünkü köşe yazısında, ' Bir kumaş Parçasının Çok Ötesinde ' başlıklı bir yazı kaleme aldı.
Bir kumaş Parçasının Çok Ötesinde
Bir kumaş parçasının çok ötesinde; kadının pantolon serüveni, jüponlardan kurtulup kamusal alanı adımlama, 'ben de varım' deme ve iktidarı kumaşa büründürme hikâyesidir.
İki Paça Arasındaki Özgürlük: Kadının Pantolon Serüveni
8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü’nde, vitrinlerdeki pembe kurdeleli kutlamaların sığ sularından kıyıya çıkıp, özgürleşme tarihimizi bir kumaş parçası üzerinden okumaya ne dersiniz? Gardırobunuzun en sıradan, en "verili" parçası gibi görünen pantolonun; aslında nasıl bir siyasi manifesto, bir direniş kalesi ve toplumsal cinsiyet rollerinin kalbine indirilmiş estetik bir darbe olduğunu konuşmak istiyorum. Kadının pantolon serüveni, sadece bir moda yolculuğu değil; kamusal alanın mülkiyetine ortak olmanın, "ben de buradayım" demenin dikiş tutmuş halidir.
Eteklerin Prangası ve İktidarın Terziliği
Tarihsel perspektifte pantolon, hiçbir zaman sadece bir giysi olmamıştır; o, hareket kabiliyetinin ve dolayısıyla iktidarın sembolüydü. Yüzyıllar boyunca kadın bedeni; kat kat jüponların, nefes kesen korselerin ve adım atmayı imkansız kılan ağır eteklerin mimarisine hapsedildi. Bu bir estetik tercih değil, aksine kadını ev içine, durağanlığa ve "izlenen nesne" konumuna sabitleyen bilinçli bir toplumsal mühendislikti.
Pantolon ise hızı, büyük adımı, yani özneyi temsil ediyordu. Kadının pantolon giyme arzusu, bir erkeğe öykünme meselesi değil, erkeğe tanınan o sınırsız "hareket coğrafyasına" sızma talebiydi. Etek, kadını yerçekimine ve evcil sınırlara bağlarken; pantolon ona kaçma, koşma ve tırmanma imkânı sunuyordu.
19. Yüzyıl: Bir İsyancının Üniforması
1850’lerin muhafazakâr ikliminde Amelia Bloomer, geleneksel elbiselerin altına bol pantolonlar giyilmesini önerdiğinde yer yerinden oynamıştı. "Bloomer" denilen bu tarz, o dönemin beyefendileri ve karikatüristleri tarafından acımasızca alay konusu edildi. Neden mi? Çünkü bir kadın pantolon giydiğinde, sadece bacaklarını değil, toplumun ona biçtiği o "kırılgan ve korunmaya muhtaç" imajı da yırtıp atıyordu.
Düşünün ki; Fransız yasalarında kadınların pantolon giyebilmek için polisten "erkek gibi giyinme izni" alması gerekiyordu ve bu yasa kâğıt üzerinde 2013’e kadar varlığını sürdürdü. Pantolon, hukuk karşısında bile bir "erkek imtiyazı" olarak kutsanmış, kadının bu kumaşa dokunması otoriteye karşı bir sivil itaatsizlik sayılmıştı.
1920’ler: Maskülen Şıklık ve "Garçonne" Rüzgârı
Büyük Savaş’ın yıkıntıları arasından yükselen "Garçonne" (erkeksi kız) akımıyla kadın, sadece gardırobunu değil, siluetini ve ruhunu da dönüştürdü. 1920’lerin kadını, üzerindeki ağır süslemeleri ve o "kum saati" hapsini bir kenara itti. Düz kesim pantolonlar, kısa saçlar ve ceketlerle bir nevi "cinsiyetler arası bir köprü" kurarak özgürleşmeyi seçti.
Bu dönemde pantolon, kadının ekonomik hayatta, fabrikada ve büroda "ben de iş gücüyüm" deme biçimiydi. Coco Chanel sahneye çıktığında, pantolonu bir işçi kıyafeti olmaktan çıkarıp bir yüksek moda ikonuna dönüştürerek, kadının rahatlığının da "lüks" ve "zarif" olabileceğini dünyaya kanıtladı.
Coğrafyanın Şalvarından Modernitenin Pantolonuna
Bu serüveni sadece Batı'nın podyumlarından okumak, tarihin yarısını eksik bırakmaktır. Bakışımızı bu topraklara, Mezopotamya’nın ve Anadolu’nun kadim yollarına çevirdiğimizde; Kürt kadınlarının pantolonla kurduğu ilişki, hem bir geleneğin devamı hem de modern bir kopuşun izlerini taşır.
Kürt kültüründe "şalvar", zaten yüzyıllardır cinsiyet sınırlarını esneten, kadına tarlada, hasatta, dağda ve gündelik yaşamın sert koşullarında o hayati devinim alanını sağlayan bir "proto-pantolon" vazifesi görüyordu. Ancak 70’lerin politik rüzgârları bu pratikliği bir ideolojiyle birleştirdi. Kürt kadınının toplumsal inşasında pantolon, estetik bir kaygıdan ziyade varoluşsal bir gereklilik ve otoriteye karşı dik duruşun, yani "mücadelenin üniforması" haline geldi. Bu, kadının hem feodal yapıya hem de dış otoriteye karşı "kendi ayakları üzerinde durma" iradesinin kumaşa bürünmüş haliydi.
1970’ler: İspanyol Paçadan Politik Meydan Okumaya
70’ler, pantolonun mutlak ideolojik zaferidir. İkinci dalga feminizmin sokaklara taşmasıyla pantolon, kadının zırhı oldu. İspanyol paçaların ve denim kumaşın (jean) dünyayı sarması, sadece bir tekstil başarısı değil; sınıf, statü ve cinsiyet hiyerarşisinin bulanıklaşmasıydı. Kadınlar artık sadece iş yerinde değil, akademide, sanatta ve barikatlarda "Bedenim benimdir, kıyafetim ise politik kararımdır" diyordu. Pantolon artık kadının "hareket halindeki aklı" olmuştu.
Meclis Kürsüsünde Bir "Kumaş" Savaşı
Yazının sonuna yaklaşırken, Türkiye’nin yakın tarihindeki o ironik ve bir o kadar düşündürücü "pantolon yasağına" bakmalıyız. Kadınlar sokakta, fabrikada, okulda pantolonlarını çoktan bir deri gibi kuşanmışken; Meclis’te kadın milletvekillerinin pantolon giymesi uzun yıllar bir "adabımuaşeret" meselesi yapılarak yasaklandı.
Bu anlamsız direnç, "iktidar ve pantolon" arasındaki o kadim ilişkinin en somut, en bürokratik kanıtıydı. Ancak 2013 yılında bu yasak tarihin tozlu raflarına kalkabildi. Asıl korkulan kadının bacağını örtmesi değil, o bacakların onu hangi fikre, hangi kürsüye ve hangi geleceğe götürdüğüydü.
Her Adımda Bir Devrim
Bugün 8 Mart’ta aynaya baktığınızda üzerinizde gördüğünüz o pantolon; sadece bir giysi değil; Amelia Bloomer’ın alaya alınan cesareti, Chanel’in yırtıcı vizyonu, Kürt kadınının coğrafyayı aşan direnci ve meclis kürsüsünde kendi varlığını tescilleyen kadınların zaferidir.
Pantolon, kadının "adım atma" hakkıdır. Merdivenleri ikişer ikişer çıkabilme, dünyayı kendi ritmiyle adımlama ve bedenindeki toplumsal denetimi reddetme özgürlüğüdür. Bizler bugün, bizden önceki kadınların o dar koridorları genişleterek açtığı paçalarda, çok daha emin ve çok daha gür adımlarla yürüyoruz.
8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günümüz kutlu olsun. Adımlarımız özgür, yolumuz her daim açık olsun.
